Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) | Güneydoğu Anadolu Projesi’nin Amaçları Nelerdir?

Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) | Güneydoğu Anadolu Projesi’nin Amaçları Nelerdir?

Güneydoğu Anadolu Projesi, 1970’lerde sadece sulama ve hidroelektrik enerji üretimi amaçlı bir proje olarak başlamıştır. 1989’da yasal dayanağına kavuşarak sosyoekonomik şartları iyileştirmeyi hedefleyen, Türkiye’nin ilk bölgesel kalkınma projesini oluşturmuştur.

Türkiye Cumhuriyeti’nin en büyük yatırımlarından biri olarak değerlendiren GAP, Fırat ve Dicle nehirlerinin aşağı kısımları ile bunlar arasında uzanan 74 bin km2den fazla bir alanı kapsamaktadır.

Harita 2.5 Güneydoğu Anadolu Projesi’nin kapsadığı iller
Harita 2.5 Güneydoğu Anadolu Projesi’nin kapsadığı iller

Bu proje; Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Siirt, Şırnak, Batman ve Kilis illerinin tamamını veya belli bir bölümünü içermektedir (Harita 2.5). GAP kapsamındaki illerin alan ve nüfus büyüklüğü, Türkiye’nin %10,7’si civarındadır (Görsel 2.3).

Görsel 2.3 Batman’da bulunan Hasankeyf
Görsel 2.3 Batman’da bulunan Hasankeyf

Güneydoğu Anadolu Projesi’nin Amaçları Nelerdir?

En başta sadece sulama ve enerji yatırımlarını amaçlayan proje ile sosyal, kültürel ve ekonomik gelişmelerin sağlanması da hedeflenmektedir. Bu hedefler şunlardır:

  • Ekonomik gelişimi artırarak GAP bölgesinin diğer bölgelerle gelir farklılıklarını azaltmak
  • Bölgedeki kır ve kent alanlarının altyapısını geliştirmek
  • Konut ihtiyacını karşılayıp mevcut konutları iyileştirmek
  • Ulaştırma hizmetlerinin yapılmasını sağlamak
  • Bölgedeki eğitim seviyesini yükseltmek
  • Kurumlar arasındaki eş güdümü sağlamak
  • Sanayi, maden, tarım, ormancılık, sağlık, kültür, turizm ve enerji alanlarında şartları iyileştirmek

GAP kapsamında Fırat-Dicle Havzası’nda 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali ve 1.8 milyon hektarlık sulama sistemlerinin yapımı öngörülmüştür. Ayrıca 1,8 milyon hektarlık alanda sulama yatırımlarına yönelik planlar yapılmıştır. Projenin, yılda 27 milyar kilovatsaat enerji üreteceği tahmin edilmektedir (Görsel 2.4, Görsel 2.5).

Görsel 2.4 Keban Barajı, Elazığ - Görsel 2.5 Atatürk Barajı, Adıyaman-Şanlıurfa
Görsel 2.4 Keban Barajı, Elazığ – Görsel 2.5 Atatürk Barajı, Adıyaman-Şanlıurfa

GAP’ta Tarım

GAP bölgesinde sanayi tarıma dayalıdır. Bu yüzden bölgenin, tarıma dayalı sanayi kolları için büyük bir yatırım potansiyeli vardır. Bu bölgedeki kalkınma stratejisinin temelini, var olan doğal kaynakların iyi ve verimli şekilde kullanılmasıyla bu bölgenin tarıma dayalı bir ihracat merkezi hâline getirilmesi oluşturur.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin toplam arazi varlığının (7,5 milyon ha) %43,6’sı bitkisel üretim (3.290 575 ha), %29,4’ü çayır-mera (2.214.473 ha) ve % 19,2’si orman-fundalık (1.451.185 ha) arazisidir. Türkiye’de ortalama işletme büyüklüğü 61 dekar iken GAP alanı ortalaması 104,8 dekar ile Türkiye ortalamasının üzerindedir.

Mevcut durumda GAP bölgesi %58 oranla Türkiye pamuk üretiminin yarıdan fazlasını karşılamakta olup ülke genelinde yetiştirilen bitkisel ürünlerden kırmızı mercimeğin %97,5’i, Antep fıstığının %93,5’i, arpanın %16’sı, durum buğdayının %52,1’i ile mısırın %29,9’u yine GAP bölgesinden karşılanmaktadır (Görsel 2.6, Görsel 2.7). Bölgede sulama projelerinin tamamlanmasıyla birlikte özellikle yaş sebze, meyve ve endüstri bitkilerinin (pamuk, mısır, soya) üretiminde büyük artış beklenmektedir.

Önümüzdeki süreçte GAP bölge kalkınma planında öngörülen ürün hedefine ulaşılması durumunda istihdamda büyük bir artış beklenmektedir.

Görsel 2.6 - Görsel 2.7
Görsel 2.6 – Görsel 2.7

GAP’ta Hayvancılık

GAP bölgesinde hayvancılık, genellikle meraya dayalı geleneksel yöntemlerle (ekstansif) yapılmaktadır. Türkiye’de mevcut sığır varlığının yaklaşık %7,3’ü, koyun varlığının %16,2’si ve keçi varlığının % 22,8’i GAP bölgesinde bulunmaktadır.

Bölgede hayvancılığın ve yem bitkileri üretiminin geliştirilmesi hâlinde gelecekte Türkiye’deki hayvansal ürünlere (et, süt, yumurta) olan talebin karşılanması hedeflenmektedir. Ayrıca Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Orta Asya devletleri gibi ticari bağlantıların olduğu bölgelere yapılacak ihracat ile Türkiye’ye önemli bir döviz girdisi sağlanacaktır (Görsel 2.8).

Görsel 2.8 Bölgede hayvancılık daha çok meralarda yapılmaktadır.
Görsel 2.8 Bölgede hayvancılık daha çok meralarda yapılmaktadır.

GAP’ta Su Ürünleri

Fırat-Dicle Havzası’nda 2.235 km uzunluğunda akarsu,

6.481 hektar doğal göl ve 129.987 hektar baraj gölü ile GAP bölgesi çok büyük bir su potansiyeline sahiptir.

GAP bölgesinde barajların tamamlanması ile birlikte yaklaşık 198.473 hektar su yüzey alanı hedeflenmektedir. Bu potansiyel değerlendirildiğinde bölgenin su ürünleri üretim ve tüketimi artış gösterecek ve ulusal ekonomiye önemli bir katkı sağlanacaktır.

GAP tamamlandığında yaklaşık 32.500 ton/yıl balık üretimi, 50 milyon dolar gelir ve 6.500 kişiye istihdam oluşturulması mümkün olabilecektir. Mevcut durumda Türkiye’de iç sulardan elde edilen balığın avcılıkta %4,3’ü ve yetiştiricilikte %7,6’sı GAP bölgesinden sağlanmaktadır (Görsel 2.9).

Görsel 2.9 Barajlarda yapılan kültür balıkçılığı
Görsel 2.9 Barajlarda yapılan kültür balıkçılığı

GAP’ta Sanayi

GAP bölgesinde tarıma dayalı sanayinin gelişmesi diğer sanayi kollarının gelişmesine de ortam hazırlamıştır. GAP bölgesinde 2016 yılı sonu itibarıyla 17 adet Organize Sanayi Bölgesi (OSB) tamamlanmıştır. Tamamlanan OSB’lerde 1.845 firma üretime geçmiş ve 164.109 kişiye istihdam olanağı sağlanmıştır (Görsel 2.10).

Görsel 2.10 GAP Bölgesinde yer alan Gaziantep’te dokuma fabrikası
Görsel 2.10 GAP Bölgesinde yer alan Gaziantep’te dokuma fabrikası

GAP’ta Sağlık

GAP’la birlikte bölgedeki sağlık hizmetleri de gelişme göstermiştir. Sağlık Bakanlığı, hizmet kalitesinin yükselmesi için ilgili diğer sektörlerle sürekli iş birliği hâlindedir. Böylece bölge halkına iyi şartlarda hizmet verebilmek adına gerekli tedbirlerin alınması sağlanmıştır.

Bölgede eskiye göre hastane sayısı artmış ve var olanların yanında yüksek kapasiteli yeni hastaneler inşa edilmiştir (Grafik 2.1). 2008-2013 yılları arasında kamu hastanelerinde 3.643, Adıyaman Üniversitesi bünyesinde 200 ve Dicle Üniversitesi bünyesinde 395 adet hasta yatağı kapasitesi oluşturulmuş; toplamda 4.238 adet yatak hizmete sunulmuştur.

  • Hastanelerdeki yatak sayısı, 2007 yılında 9.980 iken 2015 yılında 17.492’ye yükselmiş, planlanan hedef yakalanmıştır (Grafik 2).
Grafik 2.1 - Grafik 2.2
Grafik 2.1 – Grafik 2.2
  • Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Siirt ve Şırnak illerine birer adet ağız ve diş sağlığı merkezi yapılmıştır.
  • 2007 yılında 2 916 olan uzman hekim sayısı 2015’te 5.241’e ulaşmıştır.
  • Anne ölüm oranı 2008 yılında yüz binde 38,9 iken 2015 yılında yüz binde 19,3’e gerilemiştir.
  • Bebek ölüm oranı 2009 yılında binde 17,5 iken 2015 yılında binde 15,9’a düşmüştür.

Türkiye’nin Bölgesel Kalkınma Projeleri

  1. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP)
  2. Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP)
  3. Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi (YHGP)
  4. Doğu Anadolu Projesi (DAP)
  5. Zonguldak Bartın Karabük Projesi (ZBK)
  6. Konya Ovası Projesi (KOP)

Yorum yapın