Göller | Oluşumuna Göre Doğal Göller ve Yapay Göller

Karalar üzerinde çeşitli etkenlerle oluşmuş çukur yerlerin sularla dolmasıyla oluşan denizle doğrudan bağlantısı olmayan durgun su kütlelerine göl denir. Göller büyüklükleri, derinlikleri, sularının özelliği ve çanaklarının oluşum şekli bakımından farklı özelliklere sahiptir.

Yeryüzündeki göllerin en büyüğü Hazar Gölü’dür (Harita 1.19). Türkiye yüz ölçümünün yaklaşık yarısı kadar alan kaplayan bu gölün yüzeyi deniz seviyesinin altındadır ve suyunun tuzluluk oranı fazladır. Buna karşın dağların üst kısımlarında yer alan, büyük ölçekli haritalarda bile görülmeyecek kadar küçük göller de bulunmaktadır.

Harita 1.19 Yeryüzündeki başlıca göller (www.mapsofworld.com)

Harita 1.19 Yeryüzündeki başlıca göller (www.mapsofworld.com)

Göller, derinlikleri yönünden de farklılıklar gösterir. Derinliği 1740 metre olan göller (Baykal Gölü) bulunduğu gibi derinliği cm’lerle ifade edilen göller de bulunmaktadır. Bazı göller ise kurak dönemlerde tamamen kurumaktadır.

Göllerdeki farklılıklardan biri de sıcaklıklarıdır. Göllerin sıcaklığını etkileyen etmenlerin başlıcaları enlem, yükseklik ve beslendikleri kaynaklardır. Kutuplara gidildikçe ve yükseklere çıkıldıkça göl sularının sıcaklık değeri azalmaktadır. Buna karşın yüksek enlemlerde ve yüksekliği fazla olan alanlarda bulunduğu hâlde sıcak su kaynaklarıyla beslendiği için sıcaklığı yüksek olan göller de bulunmaktadır.

Fotoğraf 1.110 Bazı göllerdeki tuz oranı çok yüksektir (Lut Gölü, Ürdün).

Fotoğraf 1.110 Bazı göllerdeki tuz oranı çok yüksektir (Lut Gölü, Ürdün).

Göllerin tuzluluk değerleri arasında da önemli farklılıklar vardır. Buharlaşmanın çok olması yağışın az olması ve göl çanağının kolay çözünen kayaçlardan meydana gelmesi göldeki tuzluluk oranını artırmaktadır. Bu nedenle bazı göllerin tuzluluk oranı çok fazladır. Örneğin kapalı bir havzada yer alan Lut Gölü’nün (Fotoğraf 1.110) tuz oranı yüksektir.

Buna karşın buharlaşmanın az, yağışın fazla olması, gölden çıkan bir akarsuyun (gideğen) bulunması göldeki tuzluluk oranının az olmasına neden olmaktadır. Dışarıya akıntısı olan Superior (Superiyor) gibi Kuzey Amerika’daki göllerin tuz oranı azdır.

Göller oluşumlarına göre doğal ve yapay olmak üzere ikiye ayrılır:

a) Doğal Göller

Doğal göller oluşumlarına göre; tektonik, volkanik, karstik, buzul ve doğal set gölleri olmak üzere gruplara ayrılmaktadır (Şema 1.4).

Şema 1.4 Oluşumlarına göre göller

Şema 1.4 Oluşumlarına göre göller

Tektonik Göller

Yer kabuğu hareketlerine bağlı olarak çökme ve kıvrılmaya uğrayan yerlerde çanaklar oluşmaktadır. Bu çanaklardan bir kısmı sularla  dolarak göl hâline gelmiştir. Bu tür göllere tektonik göller denir. Hazar, Baykal, Tanganika, Malawi (Malavi) (Fotoğraf 1.111) ve Lut gölleri tektonik göllerin örneklerindendir.

Fotoğraf 1.111 Malawi Gölü tektonik bir göldür (Tanzanya-Malavi-Mozambik).

Fotoğraf 1.111 Malawi Gölü tektonik bir göldür (Tanzanya-Malavi-Mozambik).

Volkanik Göller

Volkanik olaylar sonucunda meydana gelen çanakların başlıcaları krater, kaldera ve maardır. Bu çanakların suyla dolması sonucunda meydana gelen göllere volkanik göl denir. Japonya, Endonezya, Yeni Zelanda, ABD (Fotoğraf 1.112), Türkiye ve İtalya’da bu tür göllere rastlanmaktadır.

Fotoğraf 1.112 Oregon Krater Gölü (ABD)

Fotoğraf 1.112 Oregon Krater Gölü (ABD)

Karstik Göller

Suda kolay çözünen kayaçların bulunduğu yerlerde çözünme sonucunda çeşitli büyüklüklerde çanaklar oluşmaktadır. Obruk, dolin, uvala ve polye bu tür çanakların başlıcalarıdır. Bu çanaklarda meydana gelen göllere karstik göl denir. Bu tür göllerin tipik örneklerine Arnavutluk (Fotoğraf 1.113), Karadağ ve Hırvatistan’da yaygın olarak rastlanmaktadır. Türkiye’de de obruk göllerinin tipik örneklerine rastlanmaktadır.

Fotoğraf 1.113 İşkodra Gölü (Arnavutluk-Karadağ sınırı)

Fotoğraf 1.113 İşkodra Gölü (Arnavutluk-Karadağ sınırı)

Buzul Gölleri

Buzul aşındırmasıyla meydana gelen çanaklarda suların birikmesiyle oluşan göllere buzul gölleri denir. Bu tür göller, yüksek yerlerde ve yüksek enlemlerde bulunur. Dağlık alanlarda daha çok sirk adı verilen çanaklarda meydana gelen sirk göllerine rastlanır. Alp Dağları’nda bu tür göller fazladır.

Kanada, Norveç, İsveç, Finlandiya, İsviçre (Fotoğraf 1.114), Rusya Federasyonu ve Arjantin buzul göllerinin fazla olduğu ülkelerdir.

Fotoğraf 1.114 Buzul göllerinden Cenevre Gölü (İsviçre)

Fotoğraf 1.114 Buzul göllerinden Cenevre Gölü (İsviçre)

Doğal Set Gölleri

Doğal set göllerinin oluşumu çeşitlidir. Oluşum şekline göre heyelan set, alüvyal set, volkanik set, kıyı set ve moren set gölleri gibi adlar alır.

Heyelan Set Gölleri

Bu tür göller, çoğunlukla akarsu vadilerinde meydana gelir. Akarsu önlerinin heyelan sonucu tıkanmasıyla bu tür göller oluşmaktadır.

Alüvyal Set Gölleri

Bu tür göllerin oluşumu iki şekildedir. Birincisi erozyon sonucu dere önlerinin tıkanmasıyla gerçekleşir. Akarsuyun taşıdığı alüvyonlarla denizin bir kısmını doldurması ve karaya doğru sokulmuş olan denizin bir bölümünün denizden koparak göl hâline gelmesi de alüvyal set göllerinin diğer oluşum şeklidir.

Volkanik Set Gölleri

Volkanik patlama sonucunda çıkan materyallerin bir çanağın önünü kapatması ve çanağın gerisinde suların birikmesiyle oluşan göllerdir.

Kıyı Set Gölleri

Dalga ve akıntıların, taşıdıkları materyallerle bir koyun önünü kapatması sonucu koy, denizden koparak göl hâline gelir (Fotoğraf 1.115). Lagün adı da verilen bu tür göllere gelgit genliğinin az olduğu sığ kıyılarda rastlanır.

Fotoğraf 1.115 Kıyı set gölü (Sardunya, İtalya)

Fotoğraf 1.115 Kıyı set gölü (Sardunya, İtalya)

Moren Set Gölleri

Buzul biriktirmesiyle oluşan morenlerin bir çanağın önünü kapatmasıyla oluşan göllerdir. Bu tür göllere yüksek enlemlerde rastlanır (Fotoğraf 1.116).

Fotoğraf 1.116 Moren set gölü (Kanada)

Fotoğraf 1.116 Moren set gölü (Kanada)

>> Göllerin Sonu Var mıdır? (Okumak için tıklayın)

Kuzey Amerika’daki Büyük Göller

Büyük Göller, ABD ile Kanada arasındaki beş büyük göle verilen addır: Superior (Superiyor), Michigan (Mişigın), Huron, Erie (Eri), Ontario. Bunlardan Michigan, bütünü ile ABD topraklarındadır. Öteki dört gölün birer bölümü Kanada’dadır. Bu göller birbirlerine türlü yollarla bağlıdır.

Büyük Göller, yassı ve sığ bir kısım eşiklerle birbirinden ayrılmış, birbiri ardınca basamaklı olarak sıralanmıştır. Hepsi birden 245.000 km2 kadar olan ve birbirine boğaz ve kanallarla bağlı bulunan göller dizisi, dünyanın en büyük ve ekonomik bakımdan en önemli tatlı suları konumundadır. Bu göller St. Loran Irmağı ile Atlas Okyanusu’na açıktır. Bu yüz ölçümü ile Büyük Göller, Karadeniz’in yarısından daha geniş yer kaplar.

(Reşat İzbırak)

b) Yapay Göller

Göllerden bazıları insanların bir çanağın önünü kapatmasıyla oluşmuştur (Fotoğraf 1.117). Bu tür göllerin başlıcaları göletler ve barajlardır. Göletler çoğunlukla içme ve kullanma suyu elde etmek, tarım alanlarını sulamak için yapılmaktadır. Barajların yapılış amaçları çeşitlidir.

Bunların başlıcaları taşkın ve selleri önlemek, elektrik enerjisi elde etmek, tarım alanlarını sulamak, içme ve kullanma suyu elde etmektir.

En büyük göller

GöllerYüz ölçümleri (km2)
Hazar371.000
Superior82.414
Victoria (Viktorya)69.485
Huron59.596
Michigan (Mişigın)57.016
Tanganika (Tengenika)32.893
Baykal31.500
Büyük Ayı31.080
Malavi30.044
Great Slave (Greyit Sleyiv)28.930

Yeryüzündeki Sular

Add Comment